Nieuws Algemeen

Les Manouches, les Gens du Voyage, Roma

RomaGuido Smoorenburg – De Roma

In de kantlijn: Als Nederlander rondtrekkend in Frankrijk ziet men vaak zigeunerkampen terwijl dat in Nederland niet meer voorkomt. Wat is eigenlijk de positie van “Les Gens du Voyage”in Frankrijk, hoe leven ze, waar kwamen ze vandaan? De Roma

Naamgeving

Om discrimineren te voorkomen gebruikt men in Frankrijk de algemene term “Les Gens du Voyage”. We hebben het nu echter specifiek over het volk dat in de spreektaal met zigeuners wordt aangeduid maar die zichzelf sinds hun congres van 1971 in Londen graag aangeduid ziet met Roma. Meer in het bijzonder hebben we het over de Sinti, het overgrote deel van de Roma in West Europa. De Sinti noemen zichzelf Manush, wat in het Frans Manouches wordt.

Positie

Daar waar in Nederland woonwagenbewoners in 1968 door de Woonwagenwet verplicht werden een vaste verblijfplaats te kiezen is het les gens du voyage in Frankrijk toegestaan vrij rond te reizen. Een interessante achterliggende Franse gedachte is dat de Europese Gemeenschap als uitgangspunt heeft vrij verkeer en verblijf van burgers. Dus waarom zou men dan zijn verblijf binnen het land ook niet vrij kunnen kRomaiezen? In 1990 werd er in Frankrijk een wet aangenomen die verordonneert dat elke gemeente met meer dan 5000 inwoners een terrein met adequate voorzieningen ter beschikking moet hebben voor een verblijf, kort of lang maar niet permanent, van les gens du voyage. Buiten dat terrein mag de gemeente dan verblijf verbieden. Voor het verblijf mag een kleine vergoeding worden gevraagd maar het leeuwendeel van de kosten, met name de aanleg van de terreinen, komt voor rekening van de staat. Een belangrijke praktische overweging om geen vaste verblijfplaats op te leggen was dat Les Manouches zich verplaatsen afhankelijk van waar werkgelegenheid is te vinden; denk aan seizoenarbeid. In Nederland heeft de invoering van de Woonwagenwet in dit opzicht veel kwaad gedaan. Door een vaste verblijfplaats te eisen verloor men de eigen inkomstenbronnen en werd men sterk afhankelijk van financiële bijstand. In 1999 werd de Woonwagenwet afgeschaft en ging men naar genuanceerdere oplossingen zoeken.

Afkomst

Over de afkomst van de Roma is veel gespeculeerd, India of Egypte. Genetische en taalkundige analyses hebben echter aangetoond dat ze afkomstig zijn uit Noordwest India. Als vrijgemaakte slaven zonder eigen grond trokken ze vanafRoma de 6e eeuw al westwaarts. Het waren zeer goede ambachtslieden. Een deel van hen vond al gauw werk in het Turkse leger. Met het Turkse leger kwamen ze tijdens het Ottomaanse rijk Europa binnen. Een ander deel van hen vond werk bij de Mammelukken in Egypte. Na de val van het bewind der Mammelukken zwierven de Roma langs de Afrikaanse noordkust westwaarts en bereikten ze Spanje. Dit verklaart dat sommige Roma uitgaan van een Egyptische afkomst en mogelijk ook het woord gipsy. In Frankrijk vonden de Roma opnieuw werk als ambachtslieden, vooral bij de privélegers. Men kende de Roma al via de Mammelukken die eeuwenlang dienst hebben gedaan in Franse privélegers.

Opkomende weerstand

Les Manouches werden door de katholieke kerk als ongelovigen beschouwd. Vrijheidslievend als ze waren hadden ze ook niet de neiging zich aan het kerkelijk gezag te onderwerpen. Daarnaast verkregen ze in de Franse legers toch wel een belangrijke positie. Dit leidde ertoe dat Lodewijk XIV in de 17e eeuw het Les Manouches verbood dienst te nemen in Franse privélegers. Hij wilde zelfs Les Manouches uit Frankrijk verdrijven. Voor Les Manouches bleef er niet veel meer over dan rondreizend de kost te verdienen met hun ambachtelijke vaardigheden. Vaak werden ze echter uitgebuit en verplicht tot dwangarbeid. De kanalen bij Arles en Aigues-Mortes zijn door hen onder dwang gegraven. In 1940-45 hebben ze opnieuw moeten ondergaan dat ze als minderwaardige burgers werden beschouwd. Les Manouches werden niet alleen naar de kampen gedeporteerd maar zelfs in eigen land geïnterneerd. Toch zijn Les Manouches op bewonderenswaardige wijze overeind gebleven. Ze hebben tot nu toe hun identiteit weten te behouden. Frankrijk telt nu ongeveer 250.000 gens du voyage. Wanneer men ouder is dan 16 zonder vaste verblijfplaats moet men in het bezit zijn van een “livret de circulation”. In 2002 telde men ongeveer 156.000 uitgereikte livrets.

Identiteit

Voor Les Manouches is de familieband heilig. De verantwoording tegenover de familie lijkt belangrijker te zijn dan de wet. De familieband is zeer hecht. Opa of oma blijft bij de kinderen, voor hen geen verzorgingstehuis. Moet er iemand naar het ziekenhuis dan gaan familieleden mee. Overlijdt er een familielid dan reist men honderden kilometers om bij de begrafenis aanwezig te kunnen zijn. Brengen een jonge en een meisje samen een nacht door dan worden ze als getrouwd beschouwd. Seks voor het huwelijk is streng verboden. Meisjes worden al op jonge leeftijd, met wel 16 jaar, uitgehuwelijkt. Trouwen buiten de gemeenschap is onwenselijk. Men is sterk op de eigen gemeenschap gericht. Niet-Roma zijn de “Gadjo” net zoals niet-joden de Gojim zijn voor de joden. Ze hebben een eigen taal, eigenlijk enige talen. De taal is vooral een spreektaal, het schriftelijke aspect is ondergeschikt. Schoolonderwijs wordt niet belangrijk gevonden en is, gezien het zwervend bestaan en de sterke familieband, ook moeilijk te verwezenlijken.

Geloof

De Roma hebben belangstelling voor het bovennatuurlijke. Dit gaat waarschijnlijk al terug naar het Hindoeisme in het land van hun afkomst. Tot aan het recente verleden zagen we dat de Roma de neiging hadden om het geloof van hun woonland aan te nemen. Men vulde dat echter wel op eigen wijze in en beleed het geloof hoofdzakelijk in eigen gemeenschappen. Integratie met de plaatselijke bevolking in een kerkgemeenschap kwam zelden voor. Daarentegen heeft men jaarlijkse massale bijeenkomsten: o.a. op 24 mei in Saintes Maries de la Mer en op 15 augustus in Lourdes. Op 24 mei wordt gevierd dat Sainte Sarah, de Zwarte Madonna, een rol speelde bij de aankomst van de drie Maria’s die na de dood van Jezus uit het heilige land werden verbannen en per boot de Middellandse zee overstaken. In één legende voer zij mee op de boot als dienares van de drie Maria’s, in een andere was zij er om de Maria’s te helpen aan land te komen. Haar goedertierenheid werd alom geprezen, ze moet daarom wel een Roma zijn geweest. De Roma verhieven haar tot hun heilige. Elk jaar gaan veel Roma in Saintes Maries de zee in om dit te vieren.

Tegenwoordig zien we echter een kentering die te maken heeft met de belangstelling voor het bovennatuurlijke. De laatste jaren kwamen tot 30.000 Manouches met wel 5000 caravans bijeen in de buurt van Gien, een plaatsje aan de Loire ten zuiden van Orléans. Deze bijeenkomst vond en vindt nog plaats onder leiding van de pinkstergemeenten. Naar schatting is al meer dan de helft van de Roma overgegaan tot de pinkstergemeenten. Er worden eigen kerken gesticht met hulp van bestaande gemeenten. Binnen de pinkstergemeenten vindt men het gewenste bovennatuurlijke. Men rekent op de steun van de Heilige Geest en gelooft in het “spreken in tongen” waarbij iemand de gave heeft het onverstaanbare “in tongen” te interpreteren. Men kan niet aan de indruk ontkomen dat de hulp die de Roma krijgen van de pinkstergemeenten en het geloof in hulp van de Heilige Geest de Roma helpt vertrouwen in de toekomst te krijgen.

In een kadertje:

In 1982 brachten wij in Ohrid (Macedonië) een dag door met Esma, een zigeunerzangeres die beroemd is geworden. Bij de zigeuners is het de gewoonte dat de vrouw er voor het huishouden is maar de man van Esma onderkende haar talent en steunde haar volledig om carrière te kunnen maken. Haar lievelingslied, Djelem Djelem, werd op het congres van 1971 in Londen verkozen tot ongeveer het volkslied van de Roma. Op YouTube zijn veel versies te vinden. Het lied luidt:

Op mijn zeer lange weg
Kwam ik veel gelukkige Roma tegen
Oh Roma, waar komen jullie vandaan
Met tenten op gelukzalige wegen
 Refrein:
Oh Roma, oh kinderen
Oh Roma, oh volk
 

Over de auteur

Redactie FANF

Laat een bericht achter